|
Vinyl is in trek
Vinyl is in trek, van Norah Jones tot Kaiser Chiefs
Hippe dance en urban. Bands als Franz Ferdinand en Arctic Monkeys. En zelfs Marco Borsato. Ze brengen hun muziek allemaal weer uit op ouderwetse zwarte schijven. Vinyl is in trek. Als marketing-gimmick. En als kopieerbeveiliging. Door ROBERT VAN GIJSSEL
Een ketelhuis voor stoomopwekking, stampende persen, 'moederplaten' die dobberen in een nikkelbad; de Haarlemse vinylfabriek Record Industry lijkt een pand vol industrieel erfgoed. Maar dat museale voorkomen is bedrieglijk. Treed binnen in de galvaniseer- of persafdeling van het bedrijf en zie mannen in witte jassen. De grootste platenperserij van Europa is in vol bedrijf.
Zestig werknemers pletten hier wekelijks twintig ton vinylkorrels tot 160 duizend platen. Acht miljoen platen per jaar schuift Record Industry in binnen- en buitenhoezen en op pallets het magazijn uit. Grammofoonplaten dus, van die grote zwarte draaischijven waar geluid vanaf komt als je er een naald op legt.
Oude kitsch voor kluizenaars die nog steeds geen geld hebben voor een cd-speler Niet echt. Vandaag rolt bij Record Industry een 12inch van de Latino underground hiphoppers Beatnuts van de band, en de pers verderop stampt een zware dub reggae-plaat van Deep Root. Hippe dance en urban, maar ook Norah Jones verliet als geurig vinyl de fabriek, evenals de nieuwe Coldplay, Kylie Minogue, Gorillaz en zelfs Bløf en Marco Borsato.
Voorspelling uit 1998 van een gerenommeerd onderzoeksbureau: in het jaar 2000 zullen er wereldwijd nog één miljoen vinylplaten worden geperst. Meer concurrentie zou de digitale geluidsdrager cd niet langer dulden. De opdrachtgever voor het onderzoek, Sony, vond dat een treurig vooruitzicht en verkocht haar Haarlemse platenperserij terstond aan Ton Vermeulen, vinylliefhebber. 'Het is moeilijk in te schatten omdat niet alle geperste platen in de boeken verschijnen', zegt Record Industry-directeur Vermeulen nu, 'maar ik bereken dat er momenteel wereldwijd 100 tot 150 miljoen platen per jaar worden geperst'.
De industrie werd eind jaren negentig een doemscenario voorgehouden, zegt Vermeulen: vinyl als sterfhuis. 'Een aantal grote platenmaatschappijen wilden na de komst van de cd niets meer met vinyl te maken hebben. Alle albums en singles die nog op voorraad lagen, werden vernietigd. Veel maatschappijen hebben zich nooit gerealiseerd dat vinyl zo groot zou blijven.'
Natuurlijk, zegt Vermeulen, vinyl wordt nog geperst voor de oudere muziekliefhebber die lijdt aan nostalgia. Hij trekt een splinternieuwe Dark Side of the Moon van Pink Floyd uit een wandrek. 'Ge-remastered, nieuw op vinyl, met luxe hoes. Hiervan worden nog steeds duizenden platen verkocht. Aan nieuwe verzamelaars die hun beste cd's toch ook op vinyl willen hebben, en aan platenliefhebbers die hun bekraste toppertjes willen vervangen.'
Maar volgens Vermeulen moet vooral de dance-scene krediet krijgen voor de redding van het vinyl. Want op de dansvloer doen de grote glanzende schijven het nog goed. 'Het is makkelijk en underground-achtig. De oude structuren bestaan nog. Een producer van een dance-track drukt hier zo even vijfhonderd tot duizend 12 inches. Die verdwijnen naar de speciaalzaken en dj's. Het is nog steeds een manier om een dance-hit te krijgen.'
Tegelijkertijd zie je toch steeds meer dj's goochelen met cd's in hypertechnische cd-draaitafels. Deze verdedigen zich tegen vinyl-puristen met vooral praktische argumenten. Vermeulen: 'Vinyl weegt wat. Een dj Tiësto die door Amerika toert, zou zich met vinyl helemaal mottig slepen. Die neemt natuurlijk geen paar honderd kilo platen mee, maar cd's.'
Zo doet zich in de dance de laatste jaren dus een vreemd fenomeen voor: een dj koopt zijn tracks op vinyl, en brandt die thuis, voor zijn optreden in de club, even op een cd'tje. Er zijn al usb-draaitafels op de markt die in de usb-poort aan de computer kunnen worden gehangen, waardoor de plaat als digitaal bestand in de laptop kan worden opgeslagen.
De dance mag dan met de - weliswaar zelf gebrande - cd flirten, de alternatieve rock en de gitaarbandjes lijken zich de afgelopen jaren wat van de digitale geluidsdrager af te keren. Het 7 inch singletje werd eerst herontdekt, als marketing-gimmick. Bands als Franz Ferdinand en Arctic Monkeys brachten hun singles uit op vinyl, en onderscheidden zich daarmee in de platenzaak en bij de muziekpers van het cd-aanbod. Bijkomend voordeel van het vinyl: de nieuwe single verdwijnt niet onmiddellijk als mp3 shareware op internet. De analoge plaat zal eerst digitaal moeten worden opgenomen, en dat is toch weer een vertragende drempel. Het vinyl als kopieerbeveiliging.
Nu verschijnen dus ook de albums weer op vinyl; je kunt als serieuze alt.rock-band eigenlijk niet meer zonder een vinyl-release. In speciaalzaken als het Utrechtse Da Capo of Velvet Music in Leiden staan ze allemaal in de 'nieuw'-bakken: Arctic Monkeys, Magic Numbers, Kaiser Chiefs, Bright Eyes, Arcade Fire, zZz.
Een platenlabel als het Amerikaanse Sub Pop - independent rock, voorheen grunge - brengt van ál haar releases een vinylversie uit, met zeer verzorgde platenhoezen inclusief inlegvellen en bedrukt binnenwerk. Verwennerij voor de fans. Vinyl biedt volgens Sub Pop's Andy Kotowitz een totaal andere luisterervaring. 'Vinyl is voor mensen die muziek luisteren zien als een lichamelijke activiteit, als een soort sport.'
Muziek luisteren volgens Sub Pop: ga voor de draaitafel zitten of staan, schuif de plaat uit de hoes en binnenhoes, leg hem op de draaitafel, prik de naald op de goede plaats en luister, met de hoes in de hand voor informatie over de opnamestudio en bandbezetting. Draai om, prik de naald op het volgende gewenste nummer, enzovoorts.
Helemaal aan de andere kant van dat toch enigszins freakerige muziekconsumentisme staat volgens Kotowitz de luisteraar die zijn iPod op standje shuffle zet, en de muziek eindeloos in willekeurige volgorde aan zich voorbij laat komen. Niets mis mee, hij heeft zelf ook een iPod voor onderweg, maar het is toch anders.
Het vinyl is een principe-kwestie, vindt Sub Pop. De laatste vinylplaat van Sub Pop's Mudhoney, Under a Billion Suns, heeft een verrassing in de hoes: dezelfde plaat nog een keer op cd. Op de hoes zegt een plagerig stickertje: 'Inclusief gratis cd van het volledige album, voor al uw mp3-plezier van het geheel legale soort.'
Sub Pop wil ermee zeggen: 'Wij zijn niet bang voor downloaders. Liefhebbers kopen de muziek toch wel.' En dan het liefst op vinyl, want wat is nu helemaal een cd Een niksig plastic ding, productiekosten twintig cent, ook thuis te vervaardigen.
Toch zijn nog niet alle klanten van Sub Pop daarvan overtuigd. 'Van al onze verkochte geluidsdragers is 10 procent vinyl', zegt Gabe Carter van Sub Pop. 'Dat percentage is al jaren stabiel. De actie met de gratis cd, die al eens eerder is gedaan door de band Shellac, heeft tot nu toe geen enkele invloed gehad op het aantal verkochte platen of cd's.'
De cd blijft geluidsdrager nummer één, onbedreigd door het vinyl. Maar de cd heeft, zeker na een decennium van download-gekte op internet, veel van haar charme verloren. Waarom zou je een cd kopen als je er zelf een kunt maken Alleen voor de gedrukte lettertjes op het schijfje en het minuscule cd-boekje
Eigenlijk is de cd nooit echt geliefd geweest, de eerste cd-verzamelaar bijvoorbeeld moet nog opstaan, er bestaat ook niet zoiets als een waardevolle 'eerste Amerikaanse persing'. Toch was er aanvankelijk wel enthousiasme voor de cd, met zijn handzame formaat en de vermeende betere geluidskwaliteit. Maar de belofte die werd gedaan bij de introductie van de compact disc in 1982 - nooit meer krassen en levenslang speelplezier - is niet nagekomen. Cd's geven weliswaar geen gekraste weergave, maar ze haperen soms tot gekmakens toe. En door de zogeheten cd-rot, waardoor het aluminium substraat van cd's wordt aangetast, verliezen de schijfjes na verloop van jaren hun data. Zeker zelf gebrande cd's kunnen al na een jaar of vijf blanco zijn.
Dan vinyl, 'dat is voor de eeuwigheid', zegt Ferry Roseboom van het Nederlandse onafhankelijke platenlabel Excelsior. Het label brengt van haar bands Johan, Daryl Ann, zZz en GEM naast de cd ook vinylversies uit. 'Wij zijn erg voor vinyl, alleen al uit liefde voor kantjes. Een kant van een plaat duurt twintig minuten: dat is een mooie spanningsboog, daarna kun je de plaat omdraaien, of niet. Zo'n cd gaat maar door. Vinyl is gewoon een mooier medium.'
Die opvatting wordt gedeeld door veel van de bands die door Excelsior zijn gecontracteerd, zegt Roseboom. Een jongensdroom van bandleden die zijn opgegroeid met vinyl, misschien, maar ook uit hang naar authenticiteit. 'Met een plaat weet je dat je een uniek ding in handen hebt, in ieder geval geen illegale kopie.'
Het liefst zou Excelsior alles op vinyl uitbrengen. 'Met een gratis cd, net als Sub Pop: een schitterend idee. Ik beloof bij deze dat wij dat vanaf nu ook gaan doen bij onze vinyl-releases.' Maar, zegt Roseboom, 'laten we ook even rationeel zijn. Met die vinyl-gekte loop je toch ook een beetje tegen de klippen op. Je verdient er in ieder geval niets mee, het kost alleen maar geld.'
Een bandje dat bij Excelsior ook graag op vinyl wil, wordt vriendelijk verzocht mee te betalen. 'Het bandje betaalt het snijden van de moederplaat, wij de oplage, zoiets. Want wat verkoop je nu eigenlijk op vinyl Van de plaat Daryll Ann Weeps hebben we de eerste oplage van vijfhonderd exemplaren uitverkocht. En van zZz verkochten we de eerste oplage van 666 platen. Maar dan houdt het toch wel op. De vinyl-koper is een beetje een nerd. Platenketens als Plato verkopen geen vinyl, en daar komen wel de klanten die van onze bands houden.'
Ton Vermeulen van de vinylfabriek Record Industry is in al zijn enthousiasme ook graag realistisch. 'Je wordt met vinyl echt niet rijk. De ontwikkeling dat er steeds minder geluidsdragers worden verkocht door het downloaden op internet, geldt natuurlijk ook voor het vinyl, hoewel in mindere mate.'
Volgens Vermeulen kan het vinyl de cd wel overleven. 'Er blijft vraag naar van een heel specifieke groep. Het vinyl zal een niche-markt worden, maar dat kan best een interessante markt zijn.' Vermeulen onderhandelt momenteel met het bedrijf Historic Masters, dat 78-toeren platen bij hem wil laten persen van klassieke opnamen die alleen op 78-toeren origineel in een matrijs zijn geperst. 'Die muziek bestaat niet op een master-tape of iets dergelijks, en kan alleen beluisterd worden als er vinyl van wordt geperst.'
Maar hoe lang kan Vermeulen eigenlijk nog persen De machines in zijn fabriek ogen nu al historisch. 'Onze technische afdeling is inderdaad van het grootste belang. Het oude treintje rijdt nog: de oude machines worden aan de praat gehouden, er wordt flink wat olie gedruppeld, af en toe wordt een onderdeel vervangen. Maar platenpersen en snijmachines worden niet meer gemaakt. Er is alleen een tweedehands-markt.'
Als de laatste pers het begeeft, is een muziektijdperk in vinylgroeven voorbij Vermeulen: 'Hoe dan ook, die allerlaatste plaat zal hier worden geperst.'
bron: Volkskrant
|
